ابراهیم شفیعی، کارگردان مستند «رسم صد ساله» با اشاره به روند تولید این اثر و چالشهای مستندسازی آیینی، گفت: ثبت تاریخ شفاهی و آیینهای مذهبی، حفظ بخشی از حافظه فرهنگی جامعه است، حافظهای که به گفته او، در صورت ثبت نشدن به مرور فراموش خواهد شد.
به گزارش هاشور نیوز به نقل از روابط عمومی مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی، مستند «رسم صد ساله» به کارگردانی ابراهیم شفیعی، درخصوص مراسمی است که در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) برگزار میشود و بیش از صد سال قدمت تاریخی دارد.
ابراهیم شفیعی، کارگردان این مستند درباره شکلگیری ایده این فیلم در گفتگو با فارس گفت: سالهاست مراسمی در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی برگزار میشود که من حدود ۲۷ سال در آن حضور داشتهام. این آیین در روزهای ششم، هفتم و هشتم ذیالحجه، همزمان با شبهای منتهی به عرفه و شهادت حضرت مسلم بن عقیل برگزار میشود.
«رسم صد ساله»؛ روایت یک آیین تاریخیوی افزود: برای من همیشه جذاب بود که این مراسم حالوهوایی شبیه محرم دارد اما در عین حال فضای مستقلی را شکل میدهد. دستههای عزاداری از خیابانهای اطراف حرکت میکنند، وارد بازار قدیم میشوند و بعد به صحن حرم میرسند. این فضا سالها برایم تماشایی و الهامبخش بود.
کارگردان مستند «فرنگیس» ادامه داد: هر سال عکسهایی را میگرفتم و پلانهایی ثبت میکردم اما نمیدانستم قرار است چه استفادهای از آنها داشته باشم تا اینکه تصمیم گرفتم این فیلم را بسازم. در مرحله پژوهش متوجه شدیم این مراسم نزدیک به صد سال قدمت دارد. در تحقیقات به نام حاجمرزوق رسیدیم؛ فردی که از عراق به ایران آمده و بنیانگذار این آیین و هیئت بوده است.
شفیعی با اشاره به روند تولید فیلم بیان کرد: آستان حضرت عبدالعظیم همکاری بسیار ارزشمندی با ما داشت. بخشی از عکسهای قدیمی حرم، اسناد تاریخی و تصاویر آرشیوی برای نخستینبار در این فیلم استفاده شد؛ تصاویری که پیش از این جایی منتشر نشده بودند.
وقتی پروژه به تاریخ شفاهی رسیدوی درباره ساختار روایی «رسم صد ساله» توضیح داد: در نهایت پروژه به سمت تاریخ شفاهی رفت و بر پایه گفتوگوها و روایت افراد شکل گرفت. البته در بخشهایی تلاش کردم نگاه و ایدههای شخصیام را نیز وارد فیلم کنم، اما ساختار اصلی اثر مبتنی بر مصاحبه و ثبت روایتها برای آیندگان است.
ارادت شخصی؛ نقطه آغاز فیلمکارگردان مستند «رازهای عملیات فریب» درباره انگیزه ساخت این فیلم گفت: اصلیترین دلیل ساخت «رسم صد ساله» ارادت شخصی من به حضرت عبدالعظیم حسنی و فضای مسلمیه بود. نکته جالب برایم این بود که بسیاری تصور میکنند قدمت مراسم اربعین بیشتر است، در حالی که در تحقیقات ما مشخص شد مراسم مسلمیه سابقهای نزدیک به صد سال دارد. پیادهروی اربعین در شکل گسترده امروز، پس از سالهای ۸۱ و ۸۲ و بعد از سقوط صدام گسترش پیدا کرد، اما مراسم مسلمیه سالهاست به همین شکل برگزار میشود.
او افزود: در گذشته هر شب گروه مشخصی در مراسم حضور داشت اما امروز جمعیت بسیار گستردهتر شده است. به نظرم این مراسم یکی از بزرگترین تجمعهای عزاداری شیعیان به شمار میرود و همین دلبستگی قلبی باعث شد ساخت فیلم را آغاز کنم.
۱۹ ساعت فیلمبرداری برای یک کار دلیشفیعی درباره فضای تولید فیلم نیز گفت: از روز اول به گروه گفتم این پروژه بیشتر از آنکه یک کار مالی باشد، یک کار دلی است. یادم هست در یکی از روزها حدود ۱۹ ساعت فیلمبرداری داشتیم و صبح روز بعد دوباره کار را ادامه دادیم، اما هیچکدام از عوامل اعتراضی نداشتند و همه با عشق کار میکردند.
وی ادامه داد: بسیاری از عوامل برای نخستینبار وارد فضای مسلمیه شده بودند و میگفتند چنین حالوهوایی را تجربه نکردهاند. حتی بعضی از آنها تصمیم گرفتند از آن پس هر سال در این مراسم حضور پیدا کنند.
فیلمی که مسیر خودش را انتخاب کرداین نویسنده درباره نتیجه نهایی فیلم گفت: از ابتدا معتقد بودم مسیر این پروژه را خود حضرت عبدالعظیم تعیین میکند. حتی روز اول فیلمبرداری گفتم کارگردان واقعی این فیلم خود سیدالکریم است و من فقط در این مسیر حرکت میکنم. شاید در تدوین ایدههای دیگری داشتیم اما احساس میکردیم فیلم مسیر خودش را انتخاب میکند.
سختی گفتوگو با راویان سالخورده و چالشهای مسیرشفیعی درباره چالشهای تولید فیلم توضیح داد: بخش مهمی از کار گفتوگو با افرادی بود که سن بالایی داشتند. جوانترین فردی که مقابل دوربین صحبت کرد حدود ۷۳ یا ۷۴ سال داشت و برخی راویان بالای ۹۰ سال سن داشتند. طبیعی بود هماهنگی با آنها دشوار باشد و گاهی با وجود آماده بودن تجهیزات و گروه، مصاحبه به روز دیگری موکول میشد.
این مستندساز افزود: برخی از راویان خود شاهد اتفاقات تاریخی بودند و روایتهای شخصی داشتند. گاهی آنچه در تحقیقات به دست آورده بودیم با روایت شفاهی آنها تفاوت داشت و همین مسئله کار را پیچیدهتر میکرد.
کارگردان «حرف آخر» درباره دشواریهای اجرایی پروژه نیز گفت: برای تصویربرداری برخی فضاها، از جمله پشتبام حرم حضرت عبدالعظیم، مدتها پیگیری کردیم تا مجوز لازم صادر شود. حتی روزی که امکان تصویربرداری فراهم شد، آلودگی هوا به حدی بود که نمای گنبد به سختی دیده میشد، اما در نهایت توانستیم تصاویر موردنظر را ثبت کنیم.
وی درباره زمان تولید پروژه توضیح داد: از مرحله پژوهش تا پایان تدوین، حدود یک سال و سه تا چهار ماه زمان صرف شد. بخش اصلی مراسم مسلمیه در همان سه شب فیلمبرداری شد اما به دلیل همزمانی با محرم و صفر، دسترسی به مداحان و راویان دشوار شد و پروژه مدتی متوقف ماند.
شفیعی درباره مخاطبان فیلم نیز گفت: طبیعی است مخاطبان اصلی فیلم کسانی باشند که با فضای هیئت و آیینهای مذهبی ارتباط دارند، اما فکر میکنم برای مخاطب عمومی هم جذاب باشد، چون بخشی از تاریخ اجتماعی و مذهبی ایران را روایت میکند.
بحران نمایش و پخش مستند در ایراناو در بخش دیگری از صحبتهایش به وضعیت سینمای مستند ایران اشاره کرد و گفت: به نظرم فضای مستند در سالهای اخیر تا حد زیادی خنثی شده است. امروز کمتر شاهد مستندهایی هستیم که بتوانند جامعه را درگیر یا چالش ایجاد کنند. در گذشته آثاری ساخته میشد که حتی میتوانستند بحثهای جدی اجتماعی به وجود بیاورند، اما امروز بسیاری از آثار صرفاً برای پر کردن زمان ساخته میشوند.
شفیعی ادامه داد: یکی از مشکلات مهم، نبود امکان مناسب برای نمایش و پخش مستندهاست. بسیاری از فیلمسازان بعد از ماهها یا سالها کار، جایی برای نمایش آثارشان پیدا نمیکنند. تلویزیون هم اغلب از خرید آثار مستقل استقبال نمیکند و همین مسئله باعث میشود برخی فیلمسازان به سمت تولید آثاری بروند که مورد توجه شبکههای خارجی قرار بگیرد.
وی در پایان گفت: با وجود همه این مسائل، همچنان معتقدم ثبت آیینها، تاریخ شفاهی و حافظه فرهنگی مردم اهمیت زیادی دارد. این روایتها بخشی از هویت ما هستند و اگر ثبت نشوند، به مرور از بین خواهند رفت.
مستند «رسم صد ساله» به کارگردانی و تهیهکنندگی ابراهیم شفیعی و تولید مرکز گسترش سینمای مستند تجربی و پویانمایی است. عوامل فیلم عبارتند از تصویربرداران: سجاد سبحانی و امین سروری/صدابردار: جلال سعادتیار/ برنامه ریز و مدیرتولید: علی آشتیانی/دستیاران کارگردان: سجاد اشراقی نیا و امیرعلی شفیعی/تدوین و صداگذاری: اسماعیل جعفری/اصللاح رنگ: محبوبه موسوی/آهنگساز: اکبر بلالی/عکاس: فردین قزلو /مدیر تدارکات: ابوالفضل رضایی.
