
پژوهشگر و کارگردان مستند درختان کهنسال میگوید این اثر حاصل بیش از ۱۵ سال پژوهش میدانی درباره درختان تاریخی کشور است و شهاب حسینی بهدلیل صدای مناسب، سواد ادبی و تسلط بر بیان واژههای دشوار، روایت آن را برعهده گرفته است.
به گزارش هاشورنیوز به نقل از شهرآرانیوز، حمید کریلی، پژوهشگر و کارگردان مستند «درختان کهنسال ایران» که حاصل بیش از ۱۵ سال پژوهش او درباره درختان تاریخی کشور است و اکران آنلاین آن بهتازگی آغاز شده، در گفتوگو با شهرآرانیوز از چگونگی شکلگیری ایده این مستند، ماجرای انتخاب شهاب حسینی بهعنوان راوی، باورهای شگفتانگیز مردم درباره درختان و ضرورت حفاظت از این میراث طبیعی میگوید. او همچنین از کشف درختانی با قدمت حدود چهار هزار سال و تولید نسخه سریالی این مستند خبر میدهد.
برای تماشای مستند درختان کهنسال ایران ساخته حمید کریلی با صدای شهاب حسینی در پلتفرم هاشور کلیک کنید.
ایده اولیه ساخت مستند درختان کهنسال ایران از کجا شکل گرفت؟ چه شد که تصمیم گرفتید سراغ روایت زندگی درختانی بروید که گاهی قرنها و حتی هزاران سال عمر دارند؟
علاقه من به درختان به سالهای بسیار دور و شاید حتی دوران کودکی برمیگردد. همیشه درختان را دوست داشتم و طبیعتاً درختان کهنسال برای من از جایگاه ویژهتری برخوردارند.
حدود ۱۵ سال پیش پژوهش درباره درختان کهنسال ایران را آغاز کردم و برای خودم یک بانک اطلاعاتی در قالب فایل اکسل ساختم. اطلاعاتی مانند محل قرارگیری درختان، اندازه و سن تخمینی آنها را ثبت میکردم.
سال ۱۳۹۷ قرار بود این پژوهشها در قالب یک مجموعه کتاب سهجلدی منتشر شود، اما دوستان فعال در حوزه سینما و نشر پیشنهاد کردند با توجه به محدودیت مخاطبان کتاب، آن را به یک مستند تبدیل کنم. این پیشنهاد برایم جذاب بود و در سال ۱۳۹۸ نگارش فیلمنامه را آغاز کردم.
متن اولیه ظرفیت تولید یک سریال ششقسمتی را داشت، اما برای نسخه سینمایی مجبور شدم بخشی از درختان و اطلاعات را حذف کنم و نمونههای مهمتر و جذابتر را نگه دارم.
چه ویژگی باعث شد برای انتخاب راوی به شهاب حسینی برسید؟
انتخاب اول من زندهیاد هوشنگ ابتهاج بود. به نظرم او یکی از بزرگترین شاعران معاصر ماست و علاوه بر جایگاه ادبی، در اشعارش توجه ویژهای به درختان، بهخصوص سرو و ارغوان، داشتند.
از طریق دخترش ارتباط گرفتم و متن روایت را فرستادم. خوشبختانه متن را پسندید، اما به دلیل طولانی بودن آن و شرایط جسمانی اش، از پذیرفتن این کار عذرخواهی کردند.
پس از آن به شهاب حسینی فکر کردم. بازی او را بسیار دوست دارم و معتقدم از بازیگران توانمند و باتجربه سینمای ما هستند. صدای مناسب، سواد ادبی و تسلطش بر ادای واژههای دشوار از دلایل اصلی انتخابش بود.
نریشن در این مستند مثل نخ تسبیحی است که مباحث مختلف را به یکدیگر متصل میکند. ما در فیلم درباره گیاهشناسی، اقلیمشناسی، تاریخ و فرهنگ صحبت میکنیم و به همین دلیل صدای راوی اهمیت زیادی دارد.
شهاب حسینی برای این کار زحمت زیادی کشیدند. متن پر از نامهای مختلف، بهخصوص نام روستاها و رویشگاههایی بود که گاهی تلفظ دشواری داشتند، اما با تمرکز و دقت همه را بدون لکنت بیان کردند.
از احساس و تسلط او بر گفتار هم بسیار راضی هستم. به نظرم یکی از ویژگیهای برجسته شهاب حسینی در آثار سینمایی و تلویزیونی، توانایی فوقالعادهاش در بیان و ادای درست کلمات است. خوشحالم که فرصت همکاری با این پروژه را پذیرفتند.
در جریان پژوهش و تصویربرداری با درختان کهنسالی روبهرو شدید که داستان یا ویژگی خاصی داشته باشند و برای خود شما شگفتانگیز باشند؟ کدام تجربه بیشتر در ذهنتان ماند؟
تقریباً همه درختان کهنسال برای من جذاب و شگفتانگیزند. بسیاری از آنها در نقاط مختلف ایران مورد احترام و حتی تقدس مردم هستند. مردم به شاخههایشان پارچه میبندند، در کنارشان نذر میکنند یا باور دارند آسیب زدن به آنها میتواند پیامدهای ناخوشایندی داشته باشد.
یکی از نمونههای جالب برای من چنار ۷۰۰ تا ۸۰۰ ساله روستای تنگ چنار در مهریز یزد بود. اهالی روستا برای این درخت یک حساب بانکی افتتاح کرده بودند و افرادی که نذر یا خواستهای داشتند، پولی به حسابی که به نام درخت بود واریز میکردند.
این پولها صرف زیباسازی و ساماندهی فضای اطراف درخت میشد. وقتی دوباره به آنجا رفتم، دیدم اطراف چنار محوطهسازی شده، نیمکت گذاشتهاند، فضای سبز ایجاد کردهاند و آب قنات را به محوطه هدایت کردهاند. حتی در حوضچه کوچکی که وسط پارک قرار داشت، قو و مرغابی نگهداری میشد.
برای من بسیار جالب بود که مردم با یک روش امروزی، همان سنت قدیمی نذر و احترام به درخت را ادامه داده بودند.
درختان کهنسال فقط بخشی از طبیعت نیستند، بلکه با تاریخ، فرهنگ، باورها و خاطرات مردم هر منطقه پیوند خوردهاند. در مستند تا چه اندازه به این پیوندهای فرهنگی و تاریخی پرداختهاید؟
این ارتباط کاملاً درست است. درختان کهنسال در بسیاری از مناطق ایران با باورها و خاطرات جمعی مردم پیوند دارند. برای مثال، چنارها و سروهای کهنسال را در آرامستانها، امامزادهها، مساجد و اماکن مذهبی میبینیم. سروها نیز در مناطق زرتشتینشین و آتشکدههای قدیمی یزد حضور پررنگی دارند.
در روستای گسک نزدیک بیرجند درخت کهنسالی وجود دارد که در حیاط یک مدرسه قرار گرفته بود. مردم باور داشتند اگر کسی به این درخت آسیب بزند، از محل زخم آن خون جاری میشود و این خون او را دنبال میکند. همین باور باعث شده بود حتی دانشآموزان هم به درخت آسیبی نرسانند.
البته ساختار اصلی مستند ما علمی است و بیشتر از دیدگاه گیاهشناسی و اهمیت زیستی به درختان پرداختهایم. فرصت نداشتیم تمام افسانهها و باورهای محلی را روایت کنیم، اما تلاش کردم در هر قسمت نمونههایی از این خاطرات و اعتقادات مردم را هم بگنجانم.
با توجه به تخریب محیط زیست، تغییرات اقلیمی و آسیبهایی که درختان کهنسال را تهدید میکند، آیا این مستند را نوعی هشدار درباره ضرورت حفاظت از میراث طبیعی ایران میدانید؟
قطعاً. حتی میتوانم بگویم هدف اصلی من از ساخت این مستند، فرهنگسازی درباره عشق و احترام به حیات گیاهی و بهخصوص درختان است. این پروژه را با هزینه شخصی تولید کردم و فعالیت صفحه اینستاگرامی درختان کهنسال ایران هم در همین مسیر قرار دارد.
درختان کهنسال به دلیل ورود به دوران زوال، در برابر خشکسالی، آتشسوزی، بیماریها، بادهای شدید و بارش سنگین برف آسیبپذیرتر میشوند. اگر باور داریم درختان ارزشمند و محترم هستند، باید توجه بیشتری به این نمونههای کهنسال داشته باشیم و تلاش کنیم روند فرسودگی آنها را آهستهتر کنیم.
من همیشه امیدوار بودهام همان اتفاقی که در زمینه حفاظت از حیات وحش رخ داد، درباره حیات گیاهی هم اتفاق بیفتد. امروز مردم نسبت به آزار حیوانات حساس شدهاند و اگر ببینند کسی به یک حیوان آسیب میزند، واکنش نشان میدهند. آرزو دارم همین حساسیت درباره درختان هم ایجاد شود.
اینکه روی تنه درخت با چاقو یادگاری بنویسیم، شاخهاش را بشکنیم، به آن میخ بزنیم یا آتش بزنیم، به سلامت درخت آسیب میزند و باعث رنج آن میشود.
خوشبختانه احساس میکنم در سال ۱۴۰۵ نشانههای این تغییر فرهنگی را میبینیم. پیامهای زیادی دریافت میکنیم از افرادی که برای دیدن یک درخت کهنسال به سفر میروند. همچنین اعتراض مردم به قطع درختان و افزایش فعالیتهای درختکاری بسیار امیدوارکننده است. حتی افراد زیادی برای تولد، ازدواج یا یادبود درگذشتگان نهال میکارند. این اتفاقها نشان میدهد به هدف فرهنگی موردنظرمان نزدیکتر شدهایم.
اگر درختان کهنسال ایران زبان داشتند و میتوانستند با نسل امروز صحبت کنند، فکر میکنید مهمترین حرفشان چه بود؟
صادقانه بگویم، من همیشه دوست داشتم درخت باشم؛ چون درختان را موجوداتی ارزشمندتر، مفیدتر و زیباتر از انسان میدانم.
اگر درختان کهنسال میتوانستند با ما صحبت کنند، فکر میکنم میگفتند کمی آرامتر زندگی کنید؛ اینهمه عجله برای چیست؟ اگر خودمان را جای آنها بگذاریم، متوجه میشویم که عمر انسان در مقایسه با درختی که هزار یا سه هزار سال زندگی میکند، بسیار کوتاه است. برای چنین درختی حتی ۶۰ یا ۷۰ سال زندگی انسان مثل چشم برهمزدن است.
درختان بسیار صبور و قانع هستند. آنها برای زندگی به مقداری خاک، آب و نور نیاز دارند و در برابر سرما، گرما، خشکسالی، تگرگ، آتشسوزی و بسیاری از آسیبهای انسانی مقاومت میکنند.
اما ما انسانها دائماً در حال عجله، طمعورزی و دستاندازی به منابع طبیعی هستیم و بیشتر از نیازمان مصرف میکنیم. به نظرم درختان میتوانند درس قناعت، شکیبایی و بینیازی به ما بدهند. شاید اگر میتوانستند نصیحتمان کنند، از ما میخواستند آرامتر زندگی کنیم و از خشونت، تعصب و زیادهخواهی فاصله بگیریم.
در پایان درباره نسخههای مختلف مستند و کشفیات جدید در زمینه درختان کهنسال ایران توضیح میدهید؟
نسخهای که اکنون اکران شده، فیلمی حدوداً دو ساعته است، اما یک نسخه سریالی ششقسمتی هم داریم که بهزودی منتشر میشود. در این نسخه هر یک از شش قسمت فیلم به یک اپیزود یکساعته تبدیل میشود و طبیعتاً درختان بیشتری معرفی خواهند شد و اطلاعات کاملتری در اختیار مخاطب قرار میگیرد.
پیشتولید پروژه در سال ۱۳۹۸ انجام شد و بخش اصلی تصویربرداری در سال ۱۳۹۹ بود. در آن زمان تقریباً به همه استانهای کشور سفر کردیم تا از درختان بیشتری تصویربرداری کنیم.
به همین دلیل، اطلاعات فیلم مربوط به زمان تولید آن است و کشفیات بعدی در آن وجود ندارد. برای مثال، درخت ارس شهرستانک را در فیلم با قدمت حدود سه هزار سال معرفی کردهایم. اما این درخت در زمستان سال ۱۴۰۱ بر اثر بارش سنگین برف، بخش زیادی از شاخههای اصلی و تاج خود را از دست داد.
از طرف دیگر، در سال ۱۴۰۴ در منطقه درببهشت جیرفت درخت ارس دیگری به نام اوث مراد شناسایی شد که قدمت آن حدود چهار هزار سال تخمین زده میشود؛ یعنی تقریباً هزار سال بیشتر از درخت شهرستانک.
ما هم جزو گروه کوچکی بودیم که در شناسایی این درخت نقش داشتیم. همچنین امسال کشفیات تازهای در منطقه کرمان انجام شده و درختانی پیدا شدهاند که حتی میتوانند نامزد ثبت رکورد کهنسالترین درختان جهان باشند.
طبیعتاً این کشفیات در مستند حضور ندارند، چون چند سال پس از تصویربرداری اتفاق افتادهاند. بنابراین مخاطبان باید توجه داشته باشند که اعداد و رکوردهای مطرحشده در فیلم مربوط به زمان تولید آن در سال ۱۳۹۹ است.
برای تماشای مستند درختان کهنسال ایران ساخته حمید کریلی با صدای شهاب حسینی در پلتفرم هاشور کلیک کنید.



