مستند «خشت و خون»، محصول جغرافیا، ادبیات و دغدغه‌های مستندساز است

شهبازی در توضیح نوع نگاه تاریخی در «خشت و خون» گفت: ما در رویکردهای جدید، به‌ویژه در حوزه تاریخ‌گرایی نوین، دیگر صرفاً به دنبال خطوط نوشته‌شده و روایت‌های ثبت‌شده در تاریخ نیستیم، بلکه توجه بیشتری به خطوط سفید و ناگفته‌های تاریخ داریم؛ یعنی آن بخش‌هایی که مورخ به آن‌ها نپرداخته یا از کنارشان عبور کرده است. البته مستندساز مورخ نیست، اما همین که دوربین را روشن می‌کند، پشت میز تدوین می‌نشیند و از تصاویر، موسیقی و دیگر عناصر بصری استفاده می‌کند، وارد حوزه تفسیر می‌شود، متنی که مستندساز از طریق این عناصر شکل می‌دهد، او را وارد قلمرو تفسیر تاریخی می‌کند.

مهدی انصاری مهمان این جلسه گفت: من از جشنواره سینما حقیقت سال گذشته با عقیل جماعتی آشنا شدم. برای برنامه‌ «کافه مستند» پیش از آغاز جشنواره، تعدادی از فیلم‌ها را دیدم و «خشت و خون» آن‌قدر برایم جذاب بود که در جریان خود جشنواره سینماحقیقت نیز دوباره به تماشای آن نشستم. این اثر برای من تجربه‌ای بسیار جذاب و متفاوت بود و باعث شد خود شخص عقیل جماعتی به موضوعی برای شناخت و ارتباط بیشتر تبدیل شود. پس از آن، ارتباط ما نزدیک‌تر شد. آقای عقیل جماعتی ساکن جزیره خارک هستند و در حال حاضر نیز در آنجا زندگی می‌کنند و بخاطر شرایط پس از جنگ و دشواری رفت‌وآمد نتوانستند در این جلسه حضور پیدا کنند.

وی ادامه داد: من پس از آشنایی اولیه، گفت‌وگوهای مفصلی با عقیل داشتیم و نویسنده‌ پروژه بعدی خود من نیز که با عنوان «سرزمین نجیب‌زادگان» ساخته شده، عقیل جماعتی است.  عقیل از دنیای تئاتر آمده است. نمایشنامه‌های او در جشنواره تئاتر فجر جوایزی دریافت کرده‌اند و نقطه آغاز فعالیت هنری‌اش تئاتر است. این اثر دومین تجربه مستندسازی اوست؛ چراکه پیش از این، مستندی شش‌دقیقه‌ای ساخته بود و «خشت و خون» نخستین تجربه مفصل او در این حوزه محسوب می‌شود. عقیل از دل همان منطقه برخاسته و شناخت عمیقی از آن دارد؛ اما ویژگی مهم او این است که صرفاً به دلیل تعلق جغرافیایی‌اش با آن منطقه آشنا نیست، بلکه از دانش ادبی و مطالعات گسترده‌ای نیز برخوردار است. از دوران کودکی اهل مطالعه بوده و خانواده‌اش نیز چنین فضایی داشته‌اند. او بسیار کتاب می‌خواند و اطلاعات گسترده‌ای دارد. امسال نیز برای جشنواره سینماحقیقت اثر دیگری با موضوع جنوب و با عنوان «اژدهای کارون» دارد.

این کارگردان سینمای مستند افزود: من هر دو اثر «خشت خون» و «اژدهای کارون» را دیده‌ام و به نظرم عقیل در آثارش به نوعی امضای شخصی رسیده است. او تسلط بسیار خوبی بر ادبیات دارد و وقتی فردی از دل یک منطقه برخاسته باشد، مطالعات گسترده‌ای درباره آن داشته باشد و در عین حال با ادبیات کهن و کلاسیک ایران نیز آشنا باشد، می‌تواند اتفاق مثبتی را رقم بزند. در بحث پژوهش این فیلم برخی از عکس‌ها مربوط به دوره قحطی را از طریق فردی که در آلمان پیگیر این موضوع شده و تصاویر را از منابعی در انگلستان گرفته، به دست آورده است. بنابراین، در فیلم با چنین جزئیات و پیگیری‌هایی نیز مواجه هستیم. اگر بخواهم درباره کلیت پژوهش این اثر صحبت کنم، باید اشاره کنم که فیلم در جشنواره تلویزیونی نیز جایزه پژوهش دریافت کرد و در جشنواره مقاومت از آقای جماعتی به دلیل کارگردانی تقدیر شد. همچنین در بخش صداگذاری جشنواره فیلم تلویزیونی نیز جایزه‌ای به اثر تعلق گرفت.

انصاری در بخش دیگری از این جلسه گفت: عقیل فردی دغدغه‌مند است که مجموعه‌ای از اطلاعات، مطالعات و علاقه و تعصب نسبت به زادگاهش را در او انباشته شده و اکنون می‌تواند آن‌ها را در قالب آثار مستند و … ارائه می‌دهد. ما همیشه علاقه‌مندیم مستندسازانی از دل شهرها و مناطقی که درباره آن‌ها فیلم می‌سازند، برخیزند و روایتگر قصه‌های همان جغرافیا باشند. البته این تجربه‌ها همیشه از نظر فرمی موفق نیستند، اما به نظرم عقیل در این زمینه موفق عمل کرده است. او هم به بافت و فضای زندگی آن منطقه تسلط دارد و هم می‌تواند مخاطب را با طبیعت، تاریخ و معماری آن آشنا کند و در کنار این موارد، وقایع و برگ‌های کمتر شناخته‌شده تاریخ را روایت کند. اما آقای جماعتی هنوز نتوانسته‌اند این فیلم را به جایی بفروشند. در جریان جنگ ۴۰روزه، بارها پیگیر شدم تا شرایطی فراهم شود که تلویزیون فیلم را پخش کند؛  نکته جالب این است که فیلم حتی پیش از جنگ ۱۲روزه ساخته شده، اما بسیاری از بخش‌های آن امروز با شرایط جامعه ما ارتباط پیدا می‌کند و می‌تواند درس‌های مهمی برای مخاطب داشته باشد.

انصاری در اشاره به دیگر جذابیت‌های اثر افزود: یکی از نکات جذاب برای من در این مستند، توانایی سازنده در ثبت و ارائه تصاویر خاص است. هنگام تماشای فیلم، به‌عنوان کسی که با فضای مستند آشنایی دارد، تصور می‌کردم برخی تصاویر زیر آب یا نماهای مربوط به پرندگان از آرشیوهای خارجی، مانند یوتیوب یا مستندهای بی‌بی‌سی، تهیه شده‌اند. حتی فکر می‌کردم ممکن است برخی از این نماها از آثار مستندسازان دیگر گرفته شده باشند؛ اما بعد متوجه شدم که تمام این تصاویر را خود عقیل ثبت کرده است. او غواصی می‌کند و در مستند «اژدهای کارون» نیز همین ویژگی و توانایی را می‌توان دید. امیدوارم در فرایند مدیریت فرهنگی، این مستندسازان به‌تدریج به مرکز کشیده نشوند و مجبور نباشند دغدغه‌های تهران را جایگزین دغدغه‌های منطقه خود کنند. وقتی افرادی مانند مهدی انصاری در بندرعباس و عقیل جماعتی در جزیره خارک حضور دارند، چه ضرورتی دارد که یک مستندساز از تهران برای ساخت فیلم به آن مناطق برود! در حالی که افرادی مانند این مستندسازان سال‌ها در برازجان، خارک، بندرعباس و بوشهر زندگی کرده‌اند و شناخت عمیقی از محیط پیرامون خود دارند. اهمیت «خشت خون» نیز دقیقاً در همین شناخت، آشنایی با معماری منطقه و اتفاقی است که در این مستند رقم خورده است.

مهدی انصاری در پایان گفت: نکته جالب دیگر، استفاده از هوش مصنوعی در فیلم است. دو سال پیش، زمانی که دوستان روی این پروژه کار می‌کردند، ویدئوهای تولیدشده با هوش مصنوعی هنوز به اندازه امروز به واقع‌گرایی نزدیک نشده بودند. با این حال، به نظرم استفاده از این فناوری در فیلم به‌خوبی با سایر تصاویر ترکیب شده است. از سوی دیگر معرفی این شخصیت‌های کمتر شناخته شده مانند «زائر خضر» اهمیت زیادی دارد؛ چراکه می‌توانند هم برای مردم جنوب و هم برای مردم سایر مناطق کشور، از جمله ساکنان مرکز، الگوهای قهرمانی باشند. این روایت‌ها نشان می‌دهند که قهرمانان تاریخی و ملی ما تنها به چهره‌های شناخته‌شده محدود نمی‌شوند و در مناطق مختلف کشور نیز شخصیت‌های تأثیرگذاری وجود داشته‌اند.

برنامه  «یک روز با مستند» به همت مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی یکشنبه‌ها در پردیس چارسو برگزار می‌شود.