علی شهابالدین کارگردان مستند «عمق میدان» میگوید موضوع فیلمش به ماجرای شهادت دریانوردان ایرانی شهدای ناوچه دنا شباهت دارد.
به گزارش روابط عمومی مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی، به نقل از هاشور نیوز، علی شهابالدین، مستندساز در توضیح موضوع و شرح سوژه مستند «عمق میدان» به سوره سینما گفت: فیلم «عمق میدان» درباره یکی از مهمترین عملیات ارتش در سالهای ابتدایی جنگ است. این فیلم به عملیات مروارید میپردازد؛ عملیاتی که در دو ماه اول جنگ اتفاق افتاد. در این عملیات، نیروی هوایی و نیروی دریایی ارتش ایران تصمیم میگیرند دو سکوی نفتی عراق را تصرف کنند. نیروی دریایی مامور میشود یکی از این دو سکو به نام الامیه را تصرف کند. در واقع، این اقدام برای قطع موقعیت عراق در صادرات نفت و همچنین جلوگیری از استفاده جاسوسی و شناسایی این سکو انجام شد. یک گروه تکاور به محل اعزام شدند، سکو را تصرف کرده و عملیات را با موفقیت انجام دادند، اما در راه بازگشت، ناوچه ایرانی «پیکان» مورد اصابت یکی از موشکهای عراقی قرار گرفت.
او ادامه داد: در همان روز، ۱۱ ناوچه عراقی و حدود هفت الی هشت هواپیمای عراقی هدف موشکهای ایران قرار گرفتند و نابود شدند. به همین دلیل، عراق در آن روز تقریبا تمام توان دریایی خود را از دست داد. در عین حال، ما نیز یکی از مهمترین ناوچههای خودمان یعنی ناوچه پیکان را از دست دادیم، اما تفاوت در این است که ما تنها یک ناوچه از دست دادیم، در حالیکه عراق ۱۱ ناوچه کلاس مشابه را از دست داد. درواقع در این عملیات، یکی از تکاوران نیروی دریایی ارتش پس از اصابت موشک به ناوچه، در حالی که تعدادی از نیروها شهید شده و تعدادی نیز در آب پراکنده شده بودند، نتوانست نجات پیدا کند. بالگردی برای نجات مجروحان اعزام شده و تقریباً همه را نجات داده بود، اما این تکاور ایرانی به همراه یک اسیر عراقی که همراهش بود، بهدلیل خطرات موجود، جا مانده بودند. آن دو حدود ۲۷ ساعت روی آب دریا معلق ماندند تا سرانجام به شکل معجزهآسایی نجات پیدا کردند.
وی افزود: از این رو قهرمان اصلی این فیلم همین تکاور است؛ کسی که سالها بعد، در شرایطی متفاوت، همان ناوچه عراقی که در گذشته ناوچه ایرانی را هدف قرار داده بود، غرق کرد. او همچنین فرمانده یک ناوچه دیگر شده و موفق شد همان دشمن را از میان بردارد. بعد از گذشت بیش از ۴۰ سال، این فرد به عنوان مهندس عملیات بالا کشیدن مغروقهها فعالیت میکند؛ یعنی کشتیهای غرقشده در آبراهها را از دریا بیرون میکشد تا مسیرها ایمن شوند.
استفاده از اسناد مهم نیروی دریایی برای اولین بار
شهابالدین پژوهش اثر را یکی از عناصر مهم این مستند دفاع مقدسی دانست و گفت: پژوهش یکی از عناصر مهم در این کار بوده است. معمولا برای اینکه یک مستند جامع، شاخص و کامل تولید شود، لازم است وجوه مختلف موضوع از زاویههای گوناگون بررسی و پژوهش شود تا جنبه استنادی اثر تقویت و در نهایت باورپذیری آن برای مخاطب افزایش یابد. بهجز مصاحبه با خود افراد و شاهدان اصلی قصه، بخشی از این گفتگوها در فیلم استفاده شده و بخشی نیز بهعنوان گفتارمتن به کار رفته است، یکی از تاکیدهای ما این بود که در هر شرایطی بتوانیم با شاهدان اصلی این داستان گفتوگو داشته باشیم. ما هیچگاه بهانههایی مانند اینکه فرد در دسترس نیست یا خارج از کشور است را ملاک قرار ندادیم. اگر کسی در سفر بود، منتظر بازگشت او میماندیم، چون حضور شاهد اصلی برای روایت اهمیت داشت. حتی برخی افراد در ابتدا تمایلی به حضور نداشتند، اما در نهایت با پیگیری، گفتگوها انجام شد.
این کارگردان درباره استفاده از اسناد طبقهبندی شدهی نیروی دریایی برای نخستین بار گفت و افزود: در بخش پژوهش، برای نخستینبار از اسناد طبقه بندی شده ارتش یعنی نیروی دریایی استفاده شد؛ اسنادی که از حالت طبقهبندی شده، خارج کردیم و ما آنها را برای این فیلم مورد استفاده قرار دادیم. این اسناد شامل مکاتبات و نامهنگاریهایی بود که بین نیروی رزمی ۴۲۱ و مجموعه مورد نظر انجام شده بود و ما این مجموعه را، که پیشتر در دسترس عموم قرار نداشت، وارد روند مستندسازی کردیم.
این پژوهشگر ادامه داد: یکی دیگر از منابع استنادی ما، آرشیوی بود که به آن دست یافتیم و پیشتر کمتر مورد استفاده قرار گرفته بود؛ آرشیوی شامل تصاویر واقعی از اسکله که در همان زمان ثبت شده بود. این تصاویر مستقیما از موقعیت اسکله و آتش گرفتن آن تهیه شده و از ارزش مستند بسیار بالایی برخوردار بودند. مجموعه این اقدامات در بخش پژوهش به ما کمک کرد تا کار را دقیقتر، کاملتر و با پشتوانهای قویتر پیش ببریم؛ و این تلاشها در کیفیت نهایی فیلم نیز قابل مشاهده است.
از چالشهای فیلمبرداری حضوری تا استفاده از آرشیوها
این کارگردان درباره چالشهای ساخت «عمق میدان» توضیح داد: مستندساز برای ورود به مراکز نظامی با مشکلات خاصی روبهرو است.
این مراکز از یک طرف علاقه دارند درباره آنها کار ساخته شود، و از طرف دیگر محدودیتهایی دارند. برای مثال، ورود به ناوچه، یا تصویربرداری هوایی از منطقه مدنظر، هر دو با محدودیت همراه است. درواقع ساخت مستند در حوزه دفاع مقدس، بهویژه مستندهایی که بخش بازسازی دارند، کار سختی است. برخلاف اینکه مثلا در شهرک دفاع مقدس میتوان چند تانک آتشگرفته و خاکریز پیدا کرد و بهراحتی تصویربرداری انجام داد، این نوع کارها ساده است؛ اما کاری که ما انجام دادیم چنین نبود.
او ادامه داد: همانطور که نام فیلم را «عمق میدان» گذاشتیم، زیرا عملیات در عمق میدان رخ داده بود، حضور مستندساز نیز در عمق میدان اتفاق افتاد. ما فقط به مصاحبه یا استفاده از انیمیشن و کمیکموشن اکتفا نکردیم. از داخل خود ناوچه و ناوشکن وارد شدیم؛ ورود به آنها هم امکان ضبط مناسب را فراهم میکرد و هم به مستندساز امکان میداد تصویری واقعی به مخاطب ارائه کند.
شهابالدین در بیان اهمیت تسلط به کار پژوهش برای ساخت اثر موثق، بطور مصداقی گفت: امسال که داور جشنواره فیلم فجر در بخش تجلی اراده ملی بودم، یکی از فیلمهای ساختهشده در حوزه دفاع مقدس بود و به نظر میتوانست بسیار بهتر از چیزی باشد که ارائه شده بود اما ضعف کار پژوهشی داشت. درواقع پژوهشگر چیزهایی میداند که اگر کارگردان باید از او دریافت کند؛ یعنی باید اطلاعات لازم را از پژوهشگر بگیرد. این در مستند ما هم رعایت شده بود و کارگردان نیز از این جزئیات آگاه بود.
او افزود: مشکل دیگر این است که برخی مجموعههایی که کار رسانهای انجام میدهند، حداقل تجربهای در کار رسانه دارند و با فرآیند ساخت فیلم آشنا هستند. اما در مراکز نظامی، عدهای در جایگاه تصمیمگیری قرار دارند که نه تجربه فیلمسازی دارند و نه تخصص رسانهای، و همین مسئله کار را دشوار میکند. یکی از چالشها برای ساخت عمق میدان، پرسشهایی بود که درباره چرایی انتخاب فرد موردنظر به عنوان راوی بود. در حالی که شخصیت محوری میتواند انسان باشد، میتواند شیء باشد، میتواند حتی یک عنصر غیرجاندار باشد. چون این نگاه و تجربه برای آنان وجود نداشت، این چالشها ایجاد میشد. با همه این سختیها، با پشتکاری که داشتیم، و با همراهیای که در نهایت صورت گرفت، توانستیم حدود هفتاد تا هشتاد درصد مسیر را پیش ببریم و کار را جلو ببریم.
عنایت شهدا به «عمق میدان» در نوزدهمین جشنواره «سینماحقیقت»
این پژوهشگر درباره حس خود از دریافت سومین جایزه بخش شهید آوینی از نوزدهمین جشنواره بینالمللی سینماحقیقت، گفت: من اهل شعار نیستم؛ همیشه سعی میکنم همان چیزی را که در دل دارم بگویم و از شعار دادن دوری میکنم. اما این جملهای که میخواهم بگویم ممکن است بوی شعار بدهد اما واقعا احساسی است که درون من وجود دارد. حقیقتا و شخصا به شخصیت حاج قاسم سلیمانی ارادت زیادی داشتم و اینکه این جایزه به نام شهید سلیمانی متبرک است و به ما داده شده، برای من اینطور به نظر میآید که ایشان نظر مثبتی به این کار داشتهاند. من با تمام وجودم چنین احساسی دارم. شاید یکی از دلایل آن، این باشد که کارهای زیادی ساخته میشود، کارهایی بسیار بهتر از این، اما آنطور که باید دیده نمیشود. دلیل دوم، که آن هم ممکن است به نظر شعاری برسد، این است که بهنظر من حقیقت محض این است که به برکت خونهای سرخی که در خلیج فارس آمیخته شده، این فیلم دیده شد. اگر این فیلم دیده شد، دقیقا رشادتهای شهید باکری دیده شد؛ رشادتهای شهدای دیگر دیده شد؛ و همچنین رشادتهای افرادی که در این عملیات شهید شدند. یعنی این فیلم فقط فیلم ما نبود؛ انعکاسدهنده یکی از بزرگترین عملیاتها و بزرگترین رشادتهای این کشور بود. به نظر من این نظر و عنایت شهدا بود که باعث شد فیلم خوب دیده شود.
او ادامه داد: همچنین تلاش کردم بُعد حرفهای کار را رعایت کنم. در انجام کار عجله نکردم. این فیلم میتوانست چهار سال قبل به جشنواره سینماحقیقت برسد. اما ر تلاش بودم که کار با کیفیت بهتری به جنشواره برود. برای بخش کمیکموشن کار، شخصی را انتخاب کرده بودم که بعدا به خارج از کشور سفر کرد و دیگر دسترسی به او دشوار شد. مجبور شدم کار را به فرد دیگری بسپارم و برای اینکه کار با سبک و سیاق نفر قبلی هماهنگ شود، هم هزینه زیادی کردم و هم زمان زیادی صرف شد. به همین خاطر، تلاش کردم از عجله، کارهای سرسری که بعضیها انجام میدهند، دوری کنم و لطف خداوند هم شامل حال این کار شد.
امروز، بهترین زمان برای تماشای «عمق میدان»
علی شهابالدین درباره اهمیت و فایده اکران آنلاین مستندها در شرایط فعلی کشور گفت: به نظر من یکی از بهترین زمانهایی که مستند عمق میدان میتواند در پلتفرمها اکران شود، همین الان است. اولا مردم فرصت بیشتری دارند، در خانه هستند و فعالیتهای اجتماعی و کاریشان کمتر شده؛ بنابراین بیشتر به فضای مجازی و اینترنت پناه میبرند. از طرفی، چون اینترنت بینالملل قطع است، گرایش مردم به استفاده از پلتفرمهای داخلی بیشتر شده و این میتواند به دیده شدن فیلمها کمک کند.
او افزود: مضاف بر این، ما در طول یک ماه گذشته ناوشکن دنا را از دست دادیم و این ناوشکن بهصورت ناجوانمردانه مورد اصابت موشک آمریکاییها قرار گرفت. این فیلم شباهتی با سرنوشت همان ناوچه دنا دارد و مخاطب امروز میتواند راحتتر با آن ارتباط برقرار کند و بگوید این همان اتفاقی است که رخ داد و همان انسانهایی بودند که مانند کسانی که در ناو بودند، نقشآفرینی کردند. همزمانی پخش این فیلم با این دوره زمانی مهم است؛ دورهای که جوانان ما باید بدانند در کشور ما چه آدمهای نخبهای بودند که این جنگ را حفظ کردند و چه اتفاق مهمی در یک روز رخ داد: یازده ناوچه عراقی را گرفتند، غرق کردند و عملا عراق در کل هشت سال از دریا محروم شد و سیادت دریایی را از دست داد. چهبسا اگر عملیات مروارید نبود، سرنوشت جنگ هشتساله به شکل دیگری رقم میخورد.
او ادامه داد: از طرفی، بچههای امروز باید آگاه باشند که همین موشکهایی که درحال حاضر از ایران شلیک میشود و نقطهزنی میکند، نتیجه همان فداکاریها و همان هوش و ذکاوت نیروهای مسلح ما است. اینکه ما در یک ماه گذشته تابآوری داشتهایم، درحالیکه هر کشور دیگری بود شاید نمیتوانست در برابر دو قدرت نظامی، آمریکا و اسرائیل، قدم علم کند؛ این تابآوری کشور ناشی از همان فداکاریها است. بنابراین این فیلم میتواند کمک کند که بچههایی که امروز در حال جنگیدن هستند، بدانند ادامهدهنده راه کسانی هستند که در سال ۵۹ وارد عملیات مروارید شدند و در آن شرکت کردند.
اکران آنلاین مستند «عمق میدان» به تهیهکنندگی علی شهابالدین و حنانه شهابالدین و کارگردانی مشترک علی شهابالدین و محمدعلی یزدانپرست از۱۰ فروردین در پلتفرم هاشور آغاز شده است. این مستند با مشارکت مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی و شبکه افق سیما و همکاری نیروی دریایی جمهوری اسلامی ایران ساخته شده است. نام پیشین این مستند «سرنوشت سرنوشت» بود.
