محمد طالبی، تهیه‌کننده، کارگردان و تدوینگر سینمای مستند، تدوین را یکی از مراحل حیاتی شکل‌گیری روایت در فیلم مستند می‌داند؛ مرحله‌ای که در آن تصاویر پراکنده، اسناد و اتفاقات ثبت‌شده به یک روایت منسجم تبدیل می‌شوند و انتخاب درست یا نادرست آن‌ها می‌تواند سرنوشت نهایی فیلم را تغییر دهد.
به گزارش هاشورنیوز به نقل از میراث آریا، محمد طالبی، تهیه‌کننده، کارگردان و تدوینگر، درباره نقش تدوین در شکل‌گیری روایت مستند گفت: در بسیاری از گونه‌های سینمای مستند، بخش مهمی از اتفاقات و حتی خط اصلی روایت هنگام فیلمبرداری و به‌صورت بداهه شکل می‌گیرد. گاهی هم آنچه در صحنه رخ می‌دهد، با ایده اولیه فیلمساز تفاوت دارد. در چنین شرایطی، تدوین فرصتی است تا از میان تصاویر و اتفاقات ثبت‌شده، به روایت و نگاه مشخصی برسیم.
کارگردان «سفرنامه عراق عجم» با اشاره به مفهوم «کارگردانی روی میز مونتاژ» افزود: اگر فیلم در مرحله فیلمبرداری نتواند به هدف موردنظر برسد، یکی از آخرین فرصت‌ها برای نجات و شکل‌دادن به روایت، میز مونتاژ است. به همین دلیل، تدوین در سینمای مستند جایگاهی ویژه دارد و می‌تواند به فیلمی که در مرحله ضبط به روایت روشنی نرسیده، شکل و انسجام ببخشد.
طالبی در تعریف تدوین خوب گفت: من تدوین را هنر انتخاب می‌دانم؛ انتخاب میان بودن یا نبودن تصویر و صدا در فیلم. تدوینگر باید از میان مواد خام موجود، بهترین گزینه‌ها را انتخاب کند تا در نهایت، روایتی دلنشین و منسجم شکل بگیرد. این مسئولیت در فیلم‌های تاریخی و آرشیوی که با حجم زیادی از اسناد، تصاویر و روایت‌های پراکنده سروکار دارند، دشوارتر می‌شود.
این مستندساز با اشاره به تجربه تدوین فیلم‌های خودش ادامه داد: هنگام تدوین، تلاش می‌کنم خودم را در جایگاه مخاطبان مختلف قرار دهم و فیلم را با نگاهی سخت‌گیرانه تماشا کنم. گاهی این تصور وجود دارد که کارگردان بهتر است تدوین فیلمش را برعهده نگیرد؛ زیرا ممکن است به دلیل زحمتی که برای ثبت یک صحنه کشیده، نتواند به‌راحتی از آن بگذرد. با این حال، من تاکنون تدوین بیشتر فیلم‌هایم را خودم انجام داده‌ام و در این مرحله تلاش می‌کنم وابستگی به تصاویر ضبط‌شده را کنار بگذارم. در میز مونتاژ، آنچه اهمیت دارد، نتیجه نهایی و تأثیر هر تصویر در شکل‌گیری روایت است، نه دشواری ثبت آن.
کارگردان مستند «چوب بستنی» با اشاره به تجربه ساخت و تدوین مستند «سفرنامه عراق عجم» گفت: در این فیلم با حدود شش هزار یا بیش از آن، سند، عکس، فیلم و مواد آرشیوی مرتبط با موضوع مواجه بودیم. بخشی از این اسناد پراکنده بودند و ارتباط میان آن‌ها به‌سادگی مشخص نمی‌شد. ایده روایت موازی از زاویه نگاه چند نفر به یک سفر تاریخی، در مرحله پژوهش شکل گرفت و در مراحل فیلمبرداری هم تلاش کردیم این نگاه را دنبال کنیم. با این حال، تدوین مرحله‌ای بود که باید این مواد پراکنده را به روایتی منسجم تبدیل می‌کرد و به فیلم شکل نهایی می‌داد.
او موفقیت این تجربه را در جشنواره سینماحقیقت هم یادآور شد و افزود: «سفرنامه عراق عجم» در جشنواره سینماحقیقت جایزه بهترین تدوین را دریافت کرد و در بخش پژوهش هم نامزد جایزه بود. به اعتقاد من، دریافت جایزه در جشنواره‌ای تخصصی مانند سینماحقیقت می‌تواند به دیده‌شدن بیشتر فیلمسازان و توانایی‌های حرفه‌ای آنان در حوزه‌های مختلف کمک کند.
این تدوینگر با تأکید بر اهمیت ارتباط تدوینگر با موضوع و فضای فیلم توضیح داد: تدوینگر باید با تصاویر و جهان فیلم زندگی کند و نسبت به آن احساس نزدیکی داشته باشد. چند سال پیش، یکی از دوستان منتقدم تدوین فیلمی را به من پیشنهاد کرد که روایتی اجتماعی و دردناک داشت. بعد از شنیدن جزئیات و آشنایی با فضای اثر، به این نتیجه رسیدم که از نظر روحی آمادگی پذیرش آن را ندارم و از انجام پروژه منصرف شدم. این تجربه برایم روشن کرد که تدوینگر پیش از پذیرش یک پروژه باید مواد خام و فضای فیلم را به‌دقت بررسی کند؛ زیرا دلسوزی و ارتباط با جهان اثر، در کیفیت نتیجه نهایی نقش مهمی دارد.
این تهیه‌کننده با اشاره به چالش‌های همکاری میان کارگردان و تدوینگر در سینمای مستند گفت: گاهی فیلمسازان در مرحله تدوین به سراغ تدوینگر می‌آیند، در حالی که بخش‌هایی از کار را تدوین کرده‌اند، اما هنوز روایت مشخصی ندارند و انتظار دارند تدوینگر از دل مواد موجود، فیلم را از نو شکل دهد. این وضعیت کار را دشوار می‌کند. در مقابل، زمانی که کارگردان نگاه روشنی دارد و تصاویر هدفمند ضبط شده‌اند، تدوینگر هم با ذهنی بازتر می‌تواند به تکمیل روایت و بهترشدن اثر کمک کند.
طالبی در پایان تأکید کرد: تدوین در سینمای مستند و داستانی، مرحله‌ای حیاتی است. همان‌طور که انتخاب درست تصاویر می‌تواند اثری معمولی را به فیلمی درخشان تبدیل کند، انتخاب نادرست هم ممکن است فیلمی با ایده و اجرای قوی را از مسیر خود خارج کند با وجود این اهمیت، نقش تدوینگر همچنان کمتر از آنچه شایسته این حرفه است، دیده می‌شود؛ در حالی که شکل نهایی روایت تا اندازه زیادی به تصمیم‌های او در میز مونتاژ وابسته است.
بیستمین جشنواره بین المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» آذرماه امسال با دبیری محمد حمیدی مقدم برگزار می شود.
